1. Przed Świętami spotkałem się z K., rozmawialiśmy, między innymi, o „Michnikowszczyźnie” Ziemkiewicza. K., z niejaką goryczą stwierdził, że on sam i każdy z intelektualistów jego pokolenia (K. jest mniej więcej w wieku Ziemkiewicza) powinien mieć do siebie pretensje, że nie napisał tej książki.
Ma sporo racji: niby wszyscy, myślący ludzie, niezależnie od poglądów (bo – na Boga! – Michnika nie trzeba krytykować z pozycji konserwatywnych, krytyka z pozycji liberalnych będzie równie uprawniona – Michnik gwałcił większość założeń klasycznego liberalizmu, z wolnością słowa na czele) wiedzieli o „michtrixie” i rozumieli jego zasady, jednak nikt nie pokusił się o całościowe ujęcie, syntezę, poprzedzoną mocnym studium materiałów źródłowych. Chwała Ziemkiewiczowi za to.

2. Kolega Fauconnier prosił mnie o jakąś polemikę z Ziemkiewiczem, wywołując mnie do tablicy ze względu na dobrze chyba rozpoznane różnice światopoglądowe, jakie dostrzega między RAZa publicystyką, a, toutes proportions gardées, moją. Mam z tym pewien problem, bo nie dostrzegam akurat powodów do takiej dyskusji w „Michnikowszczyźnie” – Ziemkiewicza analiza III RP jest raczej skupiona na przedmiocie, niż na poglądach autora, równie dobrze może przemawiać do konserwatysty, liberała czy socjalisty. Spróbuję więc najpierw tak trochę teoretycznie.
Konserwatyzm integralny, kontynentalny, w stylu de Maistre’a jest mi bardzo bliski, jako szkoła myślenia – ale równie bliski jest mi de Tocqueville, jeśli nie bliższy. Z osobistego temperamentu jestem, zasadniczo, liberałem – cenię sobie takie oświeceniowe miazmaty jak wolność słowa, lubię ludzi o poglądach innych, niż moje, lubię dyskusję, lubię wolność myśli, chociaż niekoniecznie już przedkładam jednostkę nad społeczność – ale nie uważam też, że z temperamentu należy robić maksymę, dlatego nie obawiam się społeczeństw urządzonych wedle odmiennych zasad.
Konserwatyzm, jako taki, jest z samej zasady bezsilny jako doktryna polityczna – dlatego, w polityce występuje jedynie jako intelektualne zaplecze nacjonalizmu lub liberalizmu, tych dwóch, wielkich dziedzictw Rewolucji Francuskiej; albo jest się konserwatywnym narodowcem, jak Maurras czy współcześni, polscy pogrobowcy endecji, albo konserwatywnym liberałem, jak Ziemkiewicz właśnie. Jedni i drudzy z ochotą akceptują demokrację.
Z tych dwóch prądów żaden nie jest mi szczególnie bliski – nie jestem politykiem i nie czuję się zobowiązany do posiadania spójnego wewnętrznie zestawy poglądów „politycznych”. Ancien regime nie można przywrócić – hucpa francuskiej Restauracji dowiodła tego ostatecznie (- Sire, uważam, że monarchia jest skończona. – Zgadzam się z panem. – Chateaubriand w rozmowie z Ludwikiem XVIII), a z tego wynika, po pierwsze, że nie widzę już szczególnego sensu we wzniosłych, reakcyjnych gestach w stylu KZ-Mu, do którego kiedyś należałem.
Siedzenie na jednej kanapie i wzajemne podniecanie się swoją nieugiętą niezłomnością, arystokratyzmem ducha i czym tam jeszcze, jest oczywiście przyjemne; ale może się przejeść i mi się przejadło.
Nigdy nie dość przypomiania, że, jak mi się zdaje to jednak konserwatywna konceptualizacja rzeczywistości społecznej bliższa jest prawdzie, niż liberalna, czy marksistowska, oczywiście – to samo dotyczy namysłu nad historią i tak pojęty konserwatyzm zawsze warto uprawiać, podobnie, jak dobrze jest bronić dobrego imienia Starych, Dobrych Czasów, bo im się ta obrona należy, chociaż – wzorem Gabisia – dobrze jest również czasem sobie przypomnieć, że ancien regime, chociaż lepszy, nie był jednak Królestwem Niebieskim na ziemi, a zaledwie ludzkim Ładem – dalece bliższym niebu, niż nasz Bezład, ale zawsze tylko ludzkim. Dobrze też pamiętać, że ancien regime’u nie zniszczyły ludzkie spiski i knowania – jeśli by tak było, znaczyłoby to, że był w istocie marny i niewielki, skoro mógł ulec spiskowi – ale zapadł się sam w sobie, pod własnym ciężarem. Czy zinterpretujemy to, za de Maistrem, jako karę boską, czy za de Tocquevillem – jako naturalny proces społeczny, jest już mniej istotne. Ważne jest, że upadek Ładu był w nim, niejako, zaprogramowany. Ład musiał, niestety, upaść.
Tak rozumiem konserwatyzm, i w tym sensie się z nim utożsamiam – ze szkołą myślenia, wzorcem rozumowania, wreszcie konceptualizacją społeczeństwa. Nie jestem, natomiast, konserwatystą w sensie politycznym, bo być się nie da – w polityce zależy mi, zasadniczo, na tym, bym mógł pisać i publikować to, co mi się podoba; by państwo nie przeszkadzało mi w zarabianiu na życie (pomocy nie oczekuję), by nie wtrącało się w to, jak chcę wychować moje przyszłe dzieci, by nie przeszkadzało mi w praktykowaniu wiary katolickiej, bym w sklepie mógł bez problemu kupić dobre wino z dowolnego zakątka świata i pięćdziesiąt gatunków sera, a jednocześnie, bym mógł kupić również swojską kiełbasę od sąsiada. Poza tym, dobrze by było, gdyby było to państwo zachowujące możliwie szeroki zakres suwerenności zewnętrznej – międzynarodowej – i wewnętrznej, skierowanej przeciwko bandytom, gwarantujące mi bezpieczeństwo, albo przynajmniej nie przeszkadzające mi w osobistej o to bezpieczeństwo dbałości. Jeśli jeszcze zaniecha wtrącania się do spraw mojej identyfikacji etnicznej, będę w zupełności usatysfakcjonowany. Aby było to możliwe, państwo musi opierać się na podstawach wyłączonych z demokracji i jako taką podstawę uznaję, zasadniczo, właściwy Europie, podstawowy, chrześcijański porządek moralny.
Ogólnie, lokuję się więc gdzieś z prawej strony, poglądów ekonomicznych zasadniczo nie posiadam, bo na ekonomii się nie znam – może, poza tymi, wypływającymi z chrześcijańskiego porządku moralnego. Jakaś intuicja podpowiada mi, że wolny rynek jest w porządku, ale nie podejmuję się dyskusji, czy Balcerowicz jest fajny, czy nie, albo czy wysoki kurs złotego to dobrze, czy zdrada narodowa. Niech się Ziemkiewicz kłóci z Łysiakiem, ja nawet chętnie poczytam, ale przeszła mi już jakiś czas temu młodzieńcza potrzeba posiadania zdania na każdy temat.

Wracając do „Michnikowszczyzny” – to Ziemkiewicza konceptualizacja polskiej sceny politycznej na lewicowo-liberalną Familię i narodowo-katolicką Konfederację wydaje mi się być celna, chociaż – jak każda konceptualizacja – nieco upraszczająca sprawę. Ziemkiewicz stara się zachować równy dystans wobec Familii i Konfederacji, chociaż, oczywiście, z samej natury rzeczy, wielu spośród konfederatów będzie go uważać za swego, a z familantów raczej nikt.
Nie poczuwam się do związków z żadnym z tych dwóch wielkich koalicji, chociaż, pewnie bliżej jest mi do Konfederatów. Muszę jednak przyznać, że w Familii najpierw brzydzą mnie metody, dopiero potem światopogląd – i kiedy obserwuję próby używania analogicznych metod po stronie Konfederacji, brzydzi mnie to równie bardzo, chociaż cele, dla osiągnięcia jakich owych metod się używa, są mi bliższe. Ziemkiewicz celnie wskazuje na analogie między Michnikiem a księdzem Rydzykiem – ja mam zapewne więcej, niż Ziemkiewicz, sympatii dla środowiska Radia Maryja, bo dostrzegam sporą wartość, jaką to – bądź co bądź – modlitewne radio wnosi w życie wielu starszych ludzi, poza tym doceniam spontaniczność i siłę tego ruchu – to jednak, nie byłbym w stanie przyjąć jako swojego żadnego modelu politycznej poprawności, czy demoliberalnego, czy katolicko-narodowego.

W odpowiedzi na celne i ciekawe komentarze Mirka, który wielokrotnie przerasta mnie kompetencją, a któremu szczególnie dziękuję za lekturę mojego dziennika, spróbuję, nieudolnie, napisać nieco szerzej – również w kontekście, dla mnie zaskakujących, deklarowanych przez Ziemkiewicza związków z endecją – o moim, poniekąd złożonym, stosunku do myśli endeckiej, ale to następnym razem.
Mam nadzieję, że P.T. Czytelnicy wybaczą mi te autoanalizy, czuję się nieco zawstydzony pisząc bez przerwy „moim zdaniem”, o „moich poglądach”, etc., zwłaszcza, że nie uważam, że powinny one stać się powszechną zasadą, niech mi Kant wybaczy.