Jestem prowincjuszem, przynajmniej tak bardzo, jak bardzo Márai był patrycjuszem. W poszukiwaniu argumentów na potwierdzenie tej tezy przejechałem kawałek świata, byłem nawet w metropolii i niedaleko bieguna północnego; wszędzie tam, cały świat mówił mi: jesteś prowincjuszem.

Po pierwsze, jestem prowincjuszem, ponieważ jestem Europejczykiem. Europa jest prowincją, tak jak prowincją stał się świat grecki po bitwie na wzgórzach Kynoskefalaj – naszą Kynoskefalaj były lasy Ardenów, gdzie w śniegu klęską zakończyła się ostatnia ofensywa sił Zjednoczonej Europy. I tak jak z padającymi pod rzymskim mieczem, macedońskimi sarissoforoi upadł świat królestw hellenistycznych, tak kolejne PzKpfW VI Tiger, podpalane z powietrza przez amerykańskie myśliwce bombardujące, znaczyły upadek Europy jako skłóconej wewnętrznie (a czyż hellenistyczne królestwa nie walczyły ze sobą?), lecz niewątpliwie wiodącej siły w skali globu. Ciągnący przez cały XIX i XX wiek do Ameryki emigranci byli więc masowym Eneaszem, który, uciekając z Troi, założył Rzym. Prowincjonalizm Europy, do której przynależny czuję się nie ze względu na gwiazdki na tablicach rejestracyjnych naszych samochodów, lecz raczej przez przynależność do ongiś wielkiej, a dziś już martwej cywilizacji łacińskiej, jest więc pierwszym z moich prowincjonalizmów.

Drugim prowincjonalizmem jest prowincjonalizm Polski, pięknego kraju o wielkiej i wojowniczej tradycji, do którego od pół wieku należy mój heimat, Śląsk. Polska, trzymając się wcześniejszej, historycznej metafory, jest Macedonią Europy. Polacy, jak Macedończycy, znani byli z wojowniczości i honoru, należąc do wielkiej, północnej tradycji militarnej (Chateaubriand mówił o Polakach – „ci Francuzi Północy”), jednocześnie, znajdowali się na obrzeżu cywilizacji. Macedończycy, sami jasno identyfikujący się jako przynależący do Hellady, przez Greków często określani byli już jako barbaroi, lecz jednak dopuszczano ich do udziału w igrzyskach olimpijskich – sytuacją analogiczną był stosunek Europejczyków do polskiej szlachty, ubranej w tureckie suknie, ale recytującej Cycerona. Tak się złożyło, że akurat Macedończycy podbili Grecję i wtedy nikt już nie miał okazji podważać ich helleńskości, co jednak nie przytrafiło się Polakom, lecz przytrafić się mogło, gdyby XVI-wieczne dynastyczne koligacje potoczyły się inaczej.

Trzecim prowincjonalizmem zaś jest prowincjonalizm Śląska w skali Polski. Tutaj nie znajduję już oczywistego historycznego odniesienia, poza wyimaginowanym – np. podbita przez Macedończyków część cywilizowanej Hellady, zamieszkałej przez zmieszane ze sobą plemiona macedońskie i doryckie.

Jestem więc po trzykroć prowincjuszem. Gdyby się ktoś uparł, to i czterokrotnie, bo nawet do Katowic mam daleko.

Pora więc rozważyć, jakie ów prowincjonalizm niesie ze sobą konsekwencje. Jako prowincjusz względem stolicy świata, wijącej się w tunelach metra, w katedrach betonowych ścian skyscrapers jestem, razem z wszystkimi Europejczykami, w oczywisty sposób odsunięty od najściślejszego pulsu świata; większość tego, co ważne, dzieje się za oceanem. Bardzo mi to odpowiada, jako, że moje zainteresowania koncentrują się na dobrej, śląskiej kuchni i dobrym piwie, a postęp ważny jest dla mnie o tyle, o ile może wnieść nową, interesującą metodę wytapiania smalcu, którego to specjału produkcja, ze względu na listopadową porę, jest dla mnie ostatnio najpoważniejszym wyzwaniem.

Jako prowincjusz w kontekście Europy, jestem z mojego prowincjonalizmu bardzo zadowolony, gdyż za sprawą wielkiego Księcia Kościoła, Stefana kardynała Wyszyńskiego, w moim prowincjonalnym kraju Kościół Katolicki ma się bardzo dobrze, najlepiej z wszystkich krajów Europy, czego nie jest w stanie zniweczyć nawet kunktatorska postawa niektórych hierarchów w kwestii oczyszczenia struktur kościelnych z komunistycznych agentów. Co za tym idzie, ta prowincja Europy między Odrą a Bugiem wolna jest na szczęście od urzędników, gotowych udzielić ślubu panom, znajdującym upodobanie w zadkach innych panów, a, co ważniejsze, wolność słowa oznacza coś innego niż „możesz mieć dowolne poglądy, pod warunkiem, że będą to poglądy liberalne” – ośmielam się twierdzić, że Polska jest w tej chwili, obok USA, krajem o największej różnorodności poglądów prawdziwie obecnych w debacie publicznej. W Starej Europie spektrum debaty zamyka się między poglądami skrajnie lewackimi a umiarkowanie centrowymi – wszystko inne skazane jest na egzystowanie razem z wyznawcami kultu Elvisa i UFO. W Polsce zaś, w debata publiczna jest prawdziwie zdywersyfikowana, mimo piętnastu lat starań Adama Michnika, dążącego do europejskiego wzorca debaty, opartego ściśle na wzorcach radzieckich – publicznie obecne są poglądy, za jakie w Szwecji idzie się do więzienia, a we Francji na, używając określenia Cezarego Michalskiego, pluszowy krzyż zapomnienia i marginalizacji. W efekcie, od skrajnego lewactwa Szczuki, przez lewaka Żakowskiego, umiarkowanych publicystów centrum, w gazetach pisywać może również Korwin-Mikke, Michalkiewicz czy wreszcie ultrakonserwatysta Jacek Bartyzel. A to mi odpowiada, ponieważ jestem liberałem i lubię zróżnicowanie debaty i cenię wolność słowa, tak obrzydliwie zgwałconą w zwałaszałej Starej Europie.

Wreszcie trzeci poziom mojego prowincjonalizmu, prowincjonalizm mojej Ojczyzny, Śląska, zapewnia mi, w przeciwieństwie do wyrwanych z korzeni mieszkańców wielkich miast, luksus życia na wyciągnięcie ręki od grobów moich przodków. Legioniści z rumuńskiego Legionu Michała Archanioła, twórczo łączący z prawosławiem pogański w istocie kult zmarłych, rozumieli to znacznie lepiej niż my, łacinnicy. Wrosłe w ziemię kości w grobach nadają życiu w Ojczyźnie specjalnego wymiaru – tutaj, na mojej Ziemi, nawet kamienie i drzewa są po mojej stronie, w transcendentnym wymiarze swojego istnienia. Nawet jeśli metafizyka ziemi i krwi jest tylko metaforą, to jest metaforą wyjątkowo udaną. Żyję w tych samych miejscach, w których żył mój pradziad w połowie osiemnastego wieku. Tym, którzy nie wiedzą, że to ma znaczenie, tego znaczenia nie wytłumaczę, bo aby je zrozumieć, trzeba w takich miejscach żyć – a wtedy tłumaczyć, zresztą, nie trzeba, bo wtedy to się rozumie samo przez się.
O naszej zaś malutkiej metropolii trzeciej klasy, którą jest to w istocie sympatyczne miasteczko na mazowieckiej równinie, o wzniosłej historii, Cat-Mackiewicz mawiał: „Warszawa? Małe, żydowskie miasteczko, gdzieś na granicy niemieckiej. Kogo by to obchodziło?” – ja natomiast to miasto lubię, bo w przeciwieństwie do nadętego jak balon wypełniony nieczystościami Krakowa, zamieszkują go sympatyczni ludzie. Jednak, w Warszawie, zamieszkałej en masse przez ludzi znikąd, trudno poczuć tę transcendentną więź z ziemią, gdyż już Niemcy od Dirlewnagera się postarali dobrze, aby prawdziwych warszawiaków wysłać do ziemi hurtem razem z ich potomstwem, co skutecznie zerwało łańcuch więzi, który, mimo starań Hitlera i Stalina, ciągle, jakimś niedopatrzeniem historii, pozostał na tym ostatnim skrawku Śląska, na którym żyją jeszcze Ślązacy.

Na moim, potrójnie prowincjonalnym skrawku Śląska.

Szczepan Twardoch,
Opcje, nr 4/2006