We „Wprost” pan Grzegorz Ślubowski przebrał się w cylinder i udaje Astolphe’a de Custine. Jeździ sobie pan dziennikarz po Rosji i pisze listy.
A w zasadzie może wcale nie jeździ i pisze listy. W każdym razie, mógłby nie jeździć i swoje listy pisać z jakiegoś komfortowego loftu, albo innego dizajnerskiego apartamentu w Warszawie, ponieważ w swoich listach pan dziennikarz udający markiza zawiera prawdy tak głębokie, jak to, że w Rosji pociągi śmierdzą, a ludzie chleją na potęgę. Co wie każdy wykształcony Polak, który czytuje gazety lub czasopisma.
Nikogo, przy tym, nie obchodzi to, że jest to zwykłe, wierutne kłamstwo.

Rosja jest wielka i straszna. Endecka, prorosyjska orientacja jest dla mnie tajemniczą chorobą polskiej europejskości, chociaż szlachetniejszą od czeskego panslawizmu, to jednak skażoną azjatyckością. Rosja jest barbarzyńska, azjatycka, turańska, Rosja niewiele się zmienia, to wszystko prawda. Rosja, przy tym, może służyć nam jako punkt odniesienia naszej, środkowoeuropejskiej tożsamości – jesteśmy wszystkim tym, czym nie są Rosjanie.
Wspomnienia Máraiego z kilku tygodni życia w bezpośrednim kontakcie z – nie bójmy się tego słowa – azjatycką hordą, którą byli krasnoarmiejcy (na cechach azjatyckiej hordy, przypomnijmy, była zbudowana ich sprawność militarna – Armia Czerwona w 1944 i 1945 roku była wspaniałą maszyną wojenną) pokrywają się dokładnie ze wspomnieniami mojego Dziadka, tudzież mojej ś.p. Babci, która, w ogóle, znajdowała się w sytuacji identycznej prawie jak Márai – na podwórzu rodzinnego domu Babci znajdował się warsztat remontowy sowieckiego pułku pancernego. I są to wspomnienia straszne i nie chodzi tutaj nawet o „wyzwolenie”, które na Śląsku wyglądało przede wszystkim jak wyzwalanie ludzi od dóbr doczesnych (Márai, w „Krwii św. Januarego”, pisze o tym, że pewnym momencie przede wszystkim perskie dywany i rodzinne srebra stały się faszystowskie) i od nadmiernego przywiązania do własnej integralności cielesnej (vide Z okazji powrotu Śląska do Macierzy), nie chodzi o morderstwa, ani o planowe rozwalanie ludzi na przyszowickim cmentarzu, którego świadkiem był mój Dziadek, a które praktykowali Rosjanie wraz z Polakami, którzy wskazywali ludzi do rozwalenia. Nie w tym rzecz. Chodzi nawet o gesty życzliwości, z którymi również spotykała się moja ś.p. Babcia ze strony czerwonoarmistów, szeregowych i oficerów. I Bóg jeden raczy wiedzieć, czy nie byli to ci sami, którzy dzień wcześniej rozstrzeliwali faszystów celem pozyskania faszystowskich zegarków.
Całość rosyjskiej tożsamości jest ezgotyką, wrogą nam egzotyką, obcą cywilizacyjnie.

Ale, na Boga, czy koniecznie trzeba z tego powodu kłamać na temat Rosji? Rosyjskie pociągi, w których przejechałem w sumie kilkanaście tysięcy kilometrów, są świetne. Jeśli kogoś stać na Ekpress Rosja, to pojedzie w scenerii przypominającej luksusy dawnego Orient Ekspressu, a jeśli ktoś wykosztuje się na zwyczajny bilety kupiejny, to pojedzie w przedziałach sypialnych, jakich w polskich pociągach się nie znajdzie. Nawet zwykły plackartnyj oferuje to, czego w PKP nie ma – punktualność, bezpieczeństwo i spokój. A Rosjanie nie są, jak wydawało mi się kiedyś po lekturze różnych mądrali w stylu pana Ślubowskiego, narodem ubranych w marynarskie tieleniaszki, chlejących wódkę szklankami i grających na akordeonach pijaków – w pociągu, Rosjanie są zdyscyplinowani, spokojni i układni, jakby czuli nad sobą knut Władzy, którą w wagonie reprezentuje prowadnica. I chleją, owszem, ale po kryjomu, po cichu – i pijanych na ulicy w Moskwie czy w Irkucku nie widać. A w Polsce widać, bo ani chłop, ani szlachcic nie boi się publicznie pić, a rab i bojar boją się tak samo, bo ich niewolnictwo różni się tylko tym, że jeden chodzi lnianej koszuli, a drugi w szubie.

Nigdy chyba nie zrozumiem sensu dziennikarstwa, które miałoby polegać na pisaniu banałów, akurat takich, jakie czytelnik spodziewa się przeczytać pod dużymi literami tytułu „Listy z Rosji” – byle nie zaskoczyć ciekawym spostrzeżeniem, byle nie zdziwić, byle nie napisać nic nowego, a czytelnik czyta i kiwa głową, jacy to jesteśmy, razem z panem autorem, mądrzy, wszystko to wiemy, w Rosji piją i śmierdzą.
I to jest dokładna odwrotność tego, co zrobił de Custine, pisząc o Rosji, albo de Tocqueville, pisząc o Ameryce – bo wartość ich pisania polega właśnie na odrzuceniu common knowledge, na niezgodzie na banał, na spostrzegawczej obserwacji. I więcej dowiemy się o współczesnej Rosji czytając oryginalnego de Custine’a, niż jego marną, współczesną podróbkę.

Na szczęście, o Rosji pisze nie tylko pan Grzegorz Ślubowski, ale pisze również Mariusz Wilk, którego „Wilczy notes” i „Wołoka” są przykładem literackiej i reporterskiej inteligencji, spostrzegawczości i stylu. Pan dziennikarz „Wprost” więcej by się dowiedział o tym wielkim kraju-cywilizacji, czytając Wilka i taniej by go wyszło, niż tłuc się pociągami tam i z powrotem, skoro z tego jego jeżdżenia wynika tylko tyle, że w Rosji dużo piją.