We Hameryce rechtůry uznali, aže ślůnski je jynzykiym, a u nos jedyn wyzgerny karlus, kery śe skrůmńe podpisuje yno z miana – Hermann, naúůnačyu ganc fajne drajwery, coby pod Windowsym XP šúo použiwać ślůnskich buchštabuw, prosto ze klawiyra, bez klupanio kodůw ze altym i šiftym. Wćisko śe jedyn knefel i juž wyskakujům te daški i kryski, gynaú tak samo, jak śe po polsku abo w inkšym jynzyku na komputeře piše.

I to je richtig wažno řeč.

Suchejcie, Ślůnzoki: ślůnski muster škryflańo i pisowńa koždy gupi (můndry tyž) poradźi úopanować we piytnośće minut. To ńy ma trudne, pisowńa je fůnetyčno, jak poradźiš po ślůnsku godać, to škryflać ze ślůnskiymi buchštabami tyž doš rady, teroski to je ganc ajnfachowe. Bes swoi pisowńe, škryflany po polsku, ślůnski še na zicher rozpuśći we polščyźńe za dwa abo tři pokolyńa.

Ślůnsko godka i tak pryndzyj čy ńyskořyj zńikńe, ale godům Wům, aže lžyj nům wšistkiym bydźe umiyrać, jak bydźe śe šúo na staroś pedźeć, aže zrobiůech abo zrobiůach wšisko, co žech poradźú, coby tyn finis Silesiae trocha úopůźńić. A piytnośće minut to ńy ma dužo.
I jak juž bydymy u Půnbůčka, i trefiymy tam kajś našych přodkůw, co pomarli downo tymu, to bydymy im mogli we úočy patřyć bez gańby, skiž tego, co my na haśok ńy wyćepli našyj kultury i našyj godki. Tego, co my úod ńich erdli.

Drajwery do tastatůry moće sam do śćiůngńyńo. Tam je wšisko po kolei úopisane.
Klikejće i pišće po ślůnsku!

Dawno nie pisałem tutaj o Śląsku i śląskich sprawach, ale dzisiaj wydarzyła się rzecz, która wymaga wzmianki. W stolicy Imperium Mundi, w Bibliotece Kongresu, jakiś klerk przystawił pieczątkę na papierze, stwierdzającym, że śląski jest językiem, i nadał mu kod, „szl”.
Dlaczego rzecz jest ważna? Tak naprawdę, przecież dla nas, Ślązaków, nic się nie zmienia. Kwestia klasyfikacji języków i dialektów (decyzji, co jest językiem, a co dialektem danego języka) jest wyłącznie kwestią umowną i prawie zawsze sporną. W przypadku śląskim istnienie ciągłego kontinuum dialektalnego od języka polskiego, przez dialekty śląskie, laskie i morawskie do języka czeskiego jest obserwowalne gołym okiem, nawet dziś, kiedy architekci etniczni połowy XX wieku posprzątali ludzi i powkładali do przegródek po właściwych stronach granicy. Stare powiedzonko mówi, że język to dialekt, który ma armię i flotę. Jeśli więc rzecz jest tylko kwestią umowy, to co ustalenie amerykańskich bibliotekarzy zmienia?

Otóż zmienia bardzo wiele, a rzecz zasadza się na braku intelektualnej niezależności polskich środowisk akademickich i ogólnie, inteligenckich, które od sześćdziesięciu lat przyzwyczajone są do pracy intelektualnej przez odniesienie. Skoro Amerykanie uznają śląski za język, to w Polsce to uznanie automatycznie, prędzej czy później, przyjdzie. A jest to ważne, bo śląski jest językiem ginącym i jego zachowanie wymaga wysiłku i – niestety – stworzenia na poły sztucznego ekstraktu z wszystkich śląskich dialektów, czyli śląskiego języka literackiego, bo jako zbiór różniących się, lokalnych, wernakularnych gwar, śląski zginie w ciągu najbliższych 50 lat. W sytuacji zdecydowanego sprzeciwu polskiej inteligencji, rzecz ta była bardzo trudna, jeśli nie niemożliwa do zrealizowania – dziś, opór ten, chociaż nie zniknie, będzie słabł.

Słowem, dzięki jakiemuś urzędnikowi z pieczątką, którego nic a nic nie obchodzi przetrwanie ani Ślązaków, jako grupy, posiadającej odrębną tożsamość etniczną, ani ich wernakularnego języka, a pieczątkę przystawił, żeby mieć sprawę z głowy, albo dlatego, że bał się, czy ktoś go nie zredukuje ad Hitlerum i nie posądzi o jakąś straszną dyskryminację – śląskość jako taka nieznacznie zwiększyła swoje szanse na przetrwanie.

Kaźimjéř Kutz pedźoú roz, aže ze Ślůnska třa úućjyc. Redachtůr ze katowickjyj „Gazety Wyborčyj” napisoú zaś, aže go to nerwuje, za Ślůnsk mu gańba, a po prowdźe Kutz mo recht.

Jo tyž myśla, aže Kutz mo recht i žech je rod, aže úućjyk, do gorolskjyj Waršawy, kaj se teroski mjyško.

Tym lepi dlo Ślůnska, aže tyn „Berćik dlo intelygyncyje” pojechou se weg. Ślůnsk ńjy bůú lo ńjygo dość dobry, tak jak ńjy dość dobre bůúo mjano „Kuc”, co śe je muśoú přerobjać na bardźjy, podle ńygo, wyzgerne.
Co mi śe šwarńy do kupy skúodo: to je taki chop, co śe wstydźi swoigo mjana, swoi religije i swoi Důmowiny. Jo pů ńjym ńjy beča.
Jo bych ješče yno chćoú, coby za ńjym te wšystkjy inkše gizdy, kerym śe Ślůnsk ńjy podobo, pojechaúy furt do Waršawy, abo inakšych gorolowic, za Kutzym. Jak choby ta profesůrka ze Politechńiki, kero, pytano kyj sům Gliwice, godaúa, aže pod Krakowym, bo gańba jei bůúo godać, aže na Ślůnsku.

Baby, cery a matki, co stojům před grubům, kaj čekajům, coby śe zwiedźeć, eli to jeich chopa zabiyúo, eli yno inšych – chopa úod sůmśodki, možno úod śostry čy kuzynki – to je úobroz, kery na Ślůnsku ńy zmiyńo śe úod třistu chyba lot. Jak moja ůma čekali na staroška we 1951, tak čekajům teroski te dźoúchy před Halymbům. Starošek půú wiyku tymu wylyźli ze gruby, ale umarli pora dni potym, na tynžec.
Řykali my wčora za ńych, z Agatům. Jo za tych bergmůnůw, co ich zaćysúo, Agata za te dźoúchy, kere čekajům. Yno tela mogymy zrobić. Pořykejće tyž, o wstawiynńyctwo do świyntyj Barbůrki a do Maryje.

A jo žech, o tym úobroźe, babůw před grubům, naškryflou taki kůnsek we moi kśůnžce:

„(…)Siedem lat później stoją z matką przed kopalnią KWK Gliwice. Obie czekają. Matka czeka na swojego męża i na Gerda, narzeczonego Aldony, pracowitego, dobrego chłopaka, który nie pije, nie włóczy się i kocha jej córkę. Aldona czeka na ojca i na swojego narzeczonego, Gerda, który jest delikatny, miły, przynosi jej kwiaty z łąki, nie klnie i nie włóczy się z kamratami. Obok, przez kopalnianą bramę, przejeżdżają na sygnale karetki, jedna za drugą, jedna za drugą. Na plac, wsparci na ramionach ratowników wychodzą górnicy, brudni i zakrwawieni. Potem już tylko leżą na noszach. Płacz. Płacz. Beč, dźoúško. Beč, po tatulku – rząd otwartych grobów, orkiestra dęta, nadymają się policzki dmącego w tubę gerdowego brata, i po tych nadętych policzkach z trudem, powoli spływają łzy i znaczą białymi ścieżkami czarne sukno munduru, drżą czerwone pióropusze, łzy z księżowskiego kropidła spadają na rząd jasnych trumien. Beč, frelko, po tym abštyfikanće, co ća tak chćoú, že fedrowoú i w ńydźela, bo se porachowoú, že jak śe bydźe budowoú, to mu geltaku ńy stykńe, a přeca muśi mieć chaúpa, jak śe chce wźůnć tako gryfno dźoúška . Trumna kołysze się na białych pasach, i zsuwa się w brązową glinę grobu, pasy opadają i zostają wyciągnięte z jednej strony, księżowska łopatka zrzuca grudę ziemi, która z plaskiem uderza o wieko trumny, brat Gerda nadyma policzki, dmie w tubę z całych sił.(…)”

Wiyće kere je nojlepše świynto na Ślůnsku?
Wšiskich Świyntych.
A wiyće čamu?
Bestůž, že wšiskie gorole jadům furt.

Wybočće, ńy poradźyú žech ščimać ze tym wicym. Jak godoú jedyn polski poeta: tam je hajmat, kaj na kerhofie groby úojcůw wašych.

Pisoú žech úońskigo roku, že jak śe kajś pokože kodifkowůny zapis ślůnski godki, to jo byda jei použywoú. Nů i śe pokozoú. Idźe go uobeźřeć sam: PŮ NAŠYMU DLO ŚLŮNZOKŮW

Yno trocha za ńyskoro žech śe pokapowoú, bo žech już poradźył se swoja, inakšo kodyfikacyjo naúonačyć, skiž tego, žech potřebowoú jei do moi kśůnžki, co se poradźće úobeźřeć pora postůw za wčas, kaj je kůnsek.

Tera zaś by mie gańba bůúo co by tako blank nowo kodyfikacyjo we tyj „Epifanii…” úostowić, bo jak juž ftoś tako choby troška bardźyj popularno wynaloz i juž wyńcy rostomaitych ludźi jei užywo, to jo tyž muša, co by našo godka śe staúa poleku godkům literckům. A to śe přeca samo ńy zúonačy, yno to třa, co by Ślůnzoki po ślůnsku škryflali.
Byda, skiž tego, we kśůnžce wšisko zmiyńoú ze tego moigo kodyfikowańo na te, we kerym sam piša, co je ze tyj zajty „PŮ NAŠYMU”.
Moja kodyfikacyjo mioú žech bardźy rod, ańželi ta, ale ńy byda wům tuplikowoú čamu, bo to juž ńy ma wažne.

Wažne je, že bydźe kśůnžka, we keryj bydźe choby trocha po našymu.

A jo šukom jakiś cajtung, kaj redachtůry by brali úody mie felijetůny po ślůnsku. Bo bych rod pisoú.